Viktor Tsoi 1986 sonbaharında Leningrad'daki Blokhina Caddesi 15 numaranın bodrumundaki kömürlü kazan dairesinde işe başladığında, Kino'nun birkaç albümü vardı ve adı Leningrad yeraltısının dışında pek bilinmiyordu. İki yıl sonra kazanı bıraktığında Sovyetler Birliği'nin en çok dinlenen rock müzisyenlerinden biriydi. 24 Haziran 1990'da Moskova'daki Lujniki Stadyumu'nda altmış binden fazla kişinin önünde çaldı. Elli iki gün sonra öldü. Kino'nun hikâyesi bu kısa sürede sıkışmış, ama grubun bıraktığı iz hâlâ Moskova'daki bir duvarın üzerinde yenileniyor.

Grubu anlatırken Tsoi'nin karizmasına yaslanmak kolaydır. Daha ilginç olan, bu karizmanın nasıl bir sese ve nasıl bir üretim düzenine yaslandığı. Kino, devlet plak şirketinin dışında, apartman stüdyolarında ve el değiştiren bantlarla büyüdü. Şarkıları politik slogan taşımıyordu, ama bir kuşak onları kendi hayatının tarifi olarak ezberledi.

Apartman konserlerinden 45'e

Tsoi 21 Haziran 1962'de Leningrad'da, Rus bir öğretmen anneyle Kore kökenli bir mühendis babanın oğlu olarak doğdu. Resimle ilgilendi, şarkı yazmaya genç yaşta başladı. Şehrin ilk punk grubu sayılan Avtomaticheskie Udovletvoriteli'de bir süre bas çaldı; bu grubun konserleri özel dairelerde veriliyor, kayıtları apartman bantlarından ibaret kalıyordu. 1981 yazında gitarist Aleksey Rybin ve davulcu Oleg Valinskiy ile Garin i Giperboloidy'yi kurdu. Grup kısa süre sonra Kino adını aldı. Rybin ile Tsoi'ye göre isim fikri parlak bir sinema tabelasından gelmişti.

Aynı yıl açılan Leningrad Rock Club, müzisyenlerin yasal olarak sahneye çıkabildiği ilk mekândı, ama Komsomol ve KGB'nin gözetimindeydi. Kino'nun kapısını açan kişi, şehrin en saygın grubu Akvarium'un lideri Boris Grebenşçikov oldu. Grebenşçikov Tsoi'nin şarkılarını beğendi ve ilk albümün prodüktörlüğünü üstlendi. 45, 1982'de Andrei Tropillo'nun AnTrop stüdyosunda kaydedildi. Grupta davulcu olmadığı için bir davul makinesi kullanıldı; Akvarium'dan Vsevolod Gakkel çello, Andrei Romanov flüt çaldı. Albüm adını süresinden alıyordu ve devlet plak şirketi Melodiya'nın dışında, magnitizdat denen gayriresmî bant ağında kopyadan kopyaya dolaştı. Tsoi sonradan kaydın kaba çıktığını ve farklı yapılması gerektiğini söyleyecekti.

45'in dünyası akustik gitarlar ve şehir folkloru üzerine kurulu. Sözler Sovyet ozan geleneğine yakın; aylak bir gencin şehri dolaşması, arkadaşlar, banliyö trenleri. Tsoi'nin kahramanları büyük zaferlerin insanları değil. Bir odada bekliyor, sokakta yürüyor, başkalarının tarif ettiği hayatın içinde kendilerine ait bir yön arıyorlar. Sonraki albümlerde ses sertleşecek, bu bakış ise hiç değişmeyecekti.

Sesin sertleşmesi

1983'te gitarist Yuri Kasparyan gruba katıldı ve 1984'te çıkan Nachalnik Kamchatki'de Kino'nun sesi ilk kez gerçekten değişti. Tropillo'nun prodüktörlüğünde, Grebenşçikov'un çevresinden geniş bir konuk kadroyla kaydedilen albümde klavyeler ve Kasparyan'ın fuzz'lı gitarı öne çıkıyordu. Başlıktaki "Kamçatka" kelimesi, Tsoi'nin iki yıl sonra çalışacağı kazan dairesinden önce Kino'nun şarkılarında vardı; o kazan dairesi bu adla ancak sonradan anılmaya başladı.

Davulcu Georgy Guryanov'un gelişi grubun görüntüsünü de belirledi. Guryanov aynı zamanda Timur Novikov çevresindeki Yeni Sanatçılar grubunun ilk üyelerinden bir ressamdı. 1985'te Tsoi ile birlikte Leningrad Rock Club'ın sanatçıları arasına girdi. Timur Novikov Kino'nun konserleri için sahne tasarımları yaptı, Tsoi de resimlerini Yeni Sanatçılar'ın sergilerinde gösterdi. Grubun görsel dili bu çevreden ayrı düşünülemez.

1986'da grubun hikâyesi beklenmedik bir yoldan Batı'ya ulaştı. Amerikalı şarkıcı Joanna Stingray, Leningrad'daki dört grubun kayıtlarını Amerika'ya kaçırdı ve Haziran 1986'da Avustralyalı Big Time Records etiketiyle Red Wave: 4 Underground Bands from the USSR adlı çift albümü yayımladı. Akvarium, Alisa ve Strannye Igry'nin yanında Kino da bu albümdeydi. Sovyet rock müziği Amerika'ya ilk kez böyle, devletin haberi olmadan çıktı. Stingray 1987'de Kasparyan'la evlendi ve gruba yurt dışından kaliteli ekipman getirdi.

Kazan dairesi

Kamçatka, bir kadın işçi yurdunu ısıtan kömürlü bir kazan dairesiydi. Tsoi ve Sergey Firsov 1986 sonbaharında burada kochegar, yani kazancı olarak işe başladı. Bu işin bir nedeni vardı. Sovyet yasaları düzenli bir işi olmayanları "asalaklık" suçlamasıyla yargılayabiliyordu ve pek çok rock müzisyeni bu yüzden kayıtlı bir işe ihtiyaç duyuyordu. Vardiyalı çalışma geniş boş zaman bırakıyordu. Kısa süre içinde Aleksandr Başlaçev ve Alisa'nın kurucusu Svyatoslav Zaderiy gibi isimler de burada çalıştı, kazan dairesi gayriresmî konserlerin ve buluşmaların mekânı oldu.

Tsoi 1988'in sonunda, konser gelirleri yetmeye başlayınca ve şöhreti asalaklık suçlamasını anlamsız kılınca işi bıraktı. Kamçatka'nın anlamı, bir yıldızın bir zamanlar kömür taşımış olmasından ibaret değil. Sovyet rock müzisyenleri iki hayat yaşıyordu: resmî kayıtlarda kazancı ya da bekçi, geri kalan zamanda müzisyen. Kino'nun şarkılarındaki gündelik hayata dair o yakınlık, bu ikinci hayatın içinden yazıldı. Kazan dairesi bugün Tsoi'nin anısına bir müze ve kulüp olarak çalışıyor.

Gruppa Krovi

Kino'nun en çok dinlenen albümü Gruppa Krovi, 1986 ile 1987 arasında büyük ölçüde Guryanov'un dairesinde kaydedildi ve Aleksey Vişnya'nın ev stüdyosunda tamamlandı. Stingray'in getirdiği ekipman burada fark yarattı; bu, Kino'nun Avrupa ve Amerika kayıtlarıyla teknik olarak boy ölçüşebilen ilk albümüydü. Tsoi kayıtlardan memnun değildi ve bir ara onları yok etmek istedi. Grubun geri kalanı bantları Vişnya'ya teslim etti, Vişnya da albümü 5 Ocak 1988'de magnitizdat yoluyla dolaşıma soktu. 1989'da Amerika'da Capitol Records tarafından yayımlandı ve Village Voice eleştirmeni Robert Christgau'dan olumlu bir not aldı.

Albümün sesi iki çizgi arasındaki gerilime dayanıyor: Igor Tikhomirov'un ileri doğru iten, düz ve inatçı bas hatları ile Kasparyan'ın tuhaf akortlu, mekanik duyulan gitarı. Kasparyan melodiyi süslemiyor, şarkının huzursuzluğunu diri tutan tekrarlı figürler çalıyor. Tsoi'nin sesi ise tam tersini yapıyor. Alçak, sakin, neredeyse konuşur gibi. Sovyet estrada müziğinin teatral, büyük söyleyişinden bu kadar uzak bir vokal, şarkıları bir otoritenin ilettiği mesaj olmaktan çıkarıp aynı odadaki birinin söylediği sözlere dönüştürüyor.

"Kan grubu" başlığı, Sovyet askerlerinin kollarına işlenen kan grubu yamasını çağrıştırıyor. Tsoi'nin şarkılarındaki savaşın her zaman bir cephesi yok; gündelik hayat, zorunluluklar ve itaat de bir savaş alanına dönüşebiliyor. Albüm, Afganistan'da savaşın sürdüğü ve bir kuşağın askere gitmeyi beklediği yıllarda dinlendi. Şarkılardaki insanlar devleti devirmek istemiyor. Kendi hayatları üzerinde söz sahibi olmanın bir yolunu arıyorlar.

Assa ve Igla

Sinemanın Kino'nun yükselişinde ayrı bir yeri var. Sergei Solovyov'un 1987 tarihli filmi Assa'nın son sahnesinde bir restoran müdiresi, sahneye çıkacak müzisyene uyması gereken kuralları uzun uzun okur. Tsoi kalkar, yürür ve "Khochu peremen!" (Değişim istiyorum) şarkısına girer. Kamera döndüğünde karşısında bir restoranın müşterileri değil, binlerce gencin doldurduğu bir salon vardır. Şarkı ilk kez 1986'da çalınmıştı; stüdyo versiyonu 1989'da yayımlandı. Film perestroyka döneminin simgelerinden biri oldu ve Kino'ya ilk kez kitlesel bir izleyici kazandırdı. Bu dönem sonradan "Kinomaniya" diye anıldı.

Bir yıl sonra Raşid Nugmanov'un Igla filminde Tsoi başrolü, Moro'yu oynadı. Kazak Yeni Dalgası'nın ilk filmlerinden biri olan Igla'da Moro, eski kız arkadaşını uyuşturucu bağımlılığından kurtarmaya çalışan, az konuşan ve hiçbir şeyi açıklamayan bir adam. Tsoi'nin ekrandaki etkisi klasik bir oyunculuktan değil, bu suskunluktan geliyor. Çevresindeki çürümeyi görüyor ve kurallarına katılmıyor, ama bir isyan nutku da atmıyor.

"Khochu peremen!" o günden beri defalarca siyasal bir marş gibi kullanıldı: Belarus'ta 2011'deki gösterilerde, Kiev'de Maydan'da, farklı ve birbirine karşıt hareketlerde. Tsoi ise şarkıyı açıkça politik bir şarkı olarak görmüyordu. Neyin nasıl değişeceğini anlatmıyor, yaşanan hayatın artık sürdürülemeyeceği hissine ses veriyor. Farklı kuşakların ve siyasal çevrelerin aynı şarkıda kendilerini bulabilmesi bu açıklıktan geliyor.

Bir pop yıldızının stüdyosunda

1989'da çıkan Zvezda po imeni Solntse, Kino'nun Tsoi hayattayken yayımlanan son albümüydü. İlk taslak yine Guryanov'un dairesindeki ev stüdyosunda kaydedildi. Son versiyon için grubun menajeri Yuri Belişkin Moskova'da bir profesyonel stüdyo kiraladı: Sovyet estrada müziğinin en parlak yıldızlarından Valeri Leontyev'in stüdyosu. Albüm Aralık 1988 ile Ocak 1989 arasında orada kaydedildi. Teatral pop söyleyişinin tam karşısında duran bir grubun en olgun albümünü bir pop yıldızının odasında kaydetmesi, dönemin nasıl hızla değiştiğini gösteriyor.

Albüm önce sadece kaset ve makara bant olarak, grubun konserlerinde satıldı; düzgün bir plak baskısı ancak 1993'te geldi. Ses Gruppa Krovi'nin sertliğini koruyor, ama daha geniş ve daha melankolik. Başlıktaki güneş kurtarıcı bir ışık değil; uzak ve erişilmez bir yıldız. Tsoi'nin dili bu dönemde daha sembolik: gece, ateş, yıldızlar ve yollar dış dünyayla iç hâller arasında gidip geliyor. Kino'nun şöhreti büyürken şarkılar hâlâ küçük odalardan ve gece yürüyüşlerinden konuşuyor.

Yaz bitecek

1990 yazında Tsoi ve Kasparyan, yeni albüm üzerinde çalışmak için Letonya'ya, Jūrmala yakınlarındaki Plieņciems köyüne gitti. Demolar taşınabilir bir Yamaha kayıt cihazıyla alındı; Kasparyan'a göre kayıtlar 14 Ağustos'ta bitti. Ertesi gün öğleye doğru Tsoi, balık tutmaktan dönerken Sloka ile Talsi arasındaki yolda, Tukums yakınında, lacivert Moskviç-2141'iyle karşı şeride geçti ve bir Ikarus otobüsüyle çarpıştı. Soruşturma direksiyonda uyuyakaldığı sonucuna vardı. Yirmi sekiz yaşındaydı. Ölümü, KGB'nin parmağı olduğunu iddia eden komplo teorilerini de beraberinde getirdi; bunların hiçbiri kanıtlanmadı.

Grubun geri kalanı demoları tamamladı. Albüm adsız olarak Aralık 1990 ile Ocak 1991 arasında yayımlandı, bütünüyle siyah kapağı yüzünden Çyorniy Albom, yani Siyah Albüm diye anıldı. Demo bandının Tsoi'nin kaza yaptığı arabadan mı çıktığı yoksa Kasparyan'ın arabasında mı durduğu konusunda anlatılar bugün de birbirini tutmuyor. Albümdeki "Konçitsya leto" (Yaz bitecek) Tsoi'nin defterindeki ilk listede "Cevap beklerken" adını taşıyordu. "Kukuşka" ise hayranlar tarafından grubun farkında olmadan yazılmış veda şarkısı olarak dinlendi.

Duvar

15 Ağustos 1990'da Moskova'da Arbat Caddesi ile Krivoarbatsky Sokağı'nın kesiştiği köşedeki bir duvara siyah boyayla bir cümle yazıldı: "Bugün Viktor Tsoi öldü." Kısa süre sonra biri altına bir cevap ekledi: "Tsoi yaşıyor!" Ardından şarkı sözleri, portreler ve şiirler geldi. Duvar 2006'da boyanarak silindi, hayranlar yeniden yazdı. Bugün duvarın dibinde, hayranların yanan bir sigarayı ikiye kırıp bıraktığı küçük bir kül tablası duruyor.