Bovver Boots

"Bovver", İngilizcedeki "bother" (dert, bela) kelimesinin Londra işçi aksanıyla söylenişi. Kelime 1969'da İngiltere'de yeni bir anlam kazandı: skinhead çetelerinin kavgası, sokaktaki şiddet. Aynı yıl iki yeni birleşik kelime de ilk kez kayda geçti: "bovver boy", yani çeteden bir genç, ve "bovver boot", o gencin ayağındaki ağır, bağcıklı, çoğu zaman çelik burunlu bot. Mart 1970'te Nik Cohn, New York Times'ta İngiltere'nin yeni gençlik akımını anlatırken bu botlardan, yerde yatan birinin kaburgalarına indirilen tekmelerin aleti olarak söz ediyordu.

Bu yazı tek bir markanın hikâyesi değil. Bovver boot bir tür adı; Dr. Martens onun en bilinen örneği, ama aynı ayakkabıcılık bölgesinden, çoğu zaman aynı fabrikalardan, aynı kalıplardan çıkan başka markalar da bu hikâyenin parçası. Hikâyenin kendisi de bir yay çiziyor: bir hekimin ağrıyan bileğinden işçi sınıfının iş botuna, oradan skinhead'in, punk'ın ve Oi! gencinin üniformasına, en sonunda da borsada işlem gören bir moda markasının vitrinine.

Ağrı

Hikâye bir savaş ve bir kayak kazasıyla başlıyor. Klaus Märtens İkinci Dünya Savaşı sırasında Alman ordusunda hekimdi. 1945'te izinliyken Bavyera Alpleri'nde kayak yaparken bileğini sakatladı ve ordunun standart botlarının iyileşen ayağı için fazla sert olduğunu gördü. İyileşirken kendine daha yumuşak deriden ve darbeyi emen bir tabandan oluşan bir bot tasarladı. Savaş bittiğinde malzeme kıttı. Märtens 1947'de Münih'te üniversiteden eski arkadaşı, mühendis Herbert Funck ile karşılaştı; ikili aynı yıl Seeshaupt'ta, Luftwaffe hava alanlarından toplanan atık kauçuğu kalıplarda şekillendirerek ilk tabanları üretmeye başladı.

İlk müşteriler, bu botun sonraki imajıyla hiç örtüşmeyen bir kitleydi. İlk on yılda satışların yüzde sekseni kırk yaşın üzerindeki kadınlara gitti; gün boyu ayakta duran ev kadınları, Märtens'in bileği için aradığı rahatlığın aynısını arıyordu. Satışlar 1952'de Münih'te bir fabrika açmayı gerektirecek kadar büyüdü. Bot o yıllarda bir sokak kimliği değil, ağrıyı azaltan bir üründü. İsyan çok sonra gelecekti.

Northamptonshire

1959'da Märtens ve Funck ürünlerini yurt dışında pazarlamaya karar verdi. İngiltere'nin orta kesimindeki Northamptonshire, yüzyıllardır ülkenin ayakkabıcılık merkeziydi. Wollaston köyünde 1901'den beri iş botu üreten Griggs ailesinin şirketi R. Griggs, bir ayakkabı ticaret dergisindeki ilanı görüp Birleşik Krallık'ta üretim haklarını satın aldı. Griggs markanın adını İngilizceleştirip Dr. Martens yaptı ve botu yeniden biçimlendirdi. Topuk daha iyi oturacak şekilde yeniden şekillendi, tabanın kenarına oluklar açıldı, tabanı üst deriye bağlayan dikiş sarıya boyandı. Tabana "AirWair" adı verildi ve botun arkasına üzerinde "With Bouncing Soles" (zıplayan tabanlarla) yazan siyah sarı bir çekme halkası eklendi.

İngiltere'deki ilk bot 1 Nisan 1960'ta çıktı: sekiz delikli, vişne kırmızısı, düz deriden bir bilek botu. Model numarası tarihin kendisiydi, 1460. Bir yıl sonra üç delikli ayakkabı 1461 adıyla geldi. Bu iki model bugün bile şirketin gelirinin yarısından fazlasını oluşturuyor. Bot ilk yıllarında ne punk'ındı ne skinhead'in. Postacılar, polisler ve fabrika işçileri içindi; hafif, dayanıklı ve rahat bir iş botuydu.

Dr. Martens'i tek bir şirketin ürünü sanmak da bir yanılgı. Tredair markasının tarihine göre 1983'e kadar Dr. Martens markalı botlar, Northamptonshire'daki ve başka yerlerdeki pek çok üretici arasında paylaşılarak yapılıyordu. Earls Barton'daki White & Co., George Cox, Wollaston'daki NPS, Hawkins, GB Britton ve sonradan Kinky Boots belgeseli ve müzikaline konu olacak WJ Brookes bunların arasındaydı; Avustralya'da Blundstone da bu markalı botları üretenler arasındaydı. 1983'te Griggs, markanın Münih'teki sahiplerinden münhasır kullanım hakkını aldı. Bu tarihten sonra başka fabrikalar kendi adlarıyla yola devam etmek zorunda kaldı.

Solovair ve öbür fabrikalar

Bu fabrikaların en köklüsü NPS. Wollaston'da 1881'de beş ayakkabıcının kurduğu bir kooperatif olarak doğdu; köyde "the Duffers" diye anılıyordu ve ilk büyük işi orduya bot yapmaktı. NPS'nin kendi anlatımına göre Griggs'in patenti vardı ama tabanı üst deriye bağlayacak teknolojisi yoktu. 1959'da NPS, Griggs için hava tabanlı ilk örnek botları Goodyear welt yöntemiyle, yani tabanı üst deriye dikilmiş bir şeritle bağlayarak üretti. NPS otuz beş yıl boyunca bu botları lisansla "Dr Martens by Solovair" adıyla üretti; "Solovair", "sole of air" yani "havadan taban" demekti. Lisansın sona erdiği tarih kaynaklara göre değişiyor; NPS markayı doksanların ortasında kendi adına tescil etti. 2006'da şirket mali sıkıntıya girince yerel iş insanı Ivor Tilley şirketi satın aldı. NPS bugün aynı fabrikada Solovair'in yanında Gripfast, George Cox, Vegetarian Shoes, Grinders ve Tredair gibi markalar için de üretim yapıyor. Solovair'i Dr. Martens'ten ayıran işaret, botun arkasındaki yeşil siyah halka ve üzerindeki "1881'den beri İngiltere'de üretilir" yazısı.

Tredair'in hikâyesi de benzer. Earls Barton'daki White & Co. 1976'da Tredair markasını tescil etti ve botlarını önce "Dr Martens Tredair", 1983'ten sonra yalnızca "Tredair" adıyla sattı. Şirket, orta tabanda Dr. Martens'in keçesinden daha yaylı olan, kendi patentli köpük enjeksiyon sistemini kullanıyordu. Earls Barton'daki fabrika 2006'da kapandı ve üretim bölgedeki başka fabrikalara taşındı. Grinders ise kendini doğrudan skinhead ve punk kültürüne bağlayan bir marka; satıcılarının anlatımına göre en parlak dönemini seksenlerin sonu ve doksanların başında yaşadı.

Townshend'in botu

Botun sahneye çıkışı genellikle The Who'nun gitaristi Pete Townshend'e bağlanıyor. Martin Roach'un Dr. Martens: The Story of an Icon kitabına göre Townshend 1966'da botları konserlerde giymeye başladı; sahnede koşup zıplamak için ideal olduklarını söylüyordu. İşçi sınıfı bir aileden gelen Townshend için bu seçim bir aidiyet beyanıydı da. Yıllar sonra gençlik kültürlerinin kıyafet kodları üzerine yazdığı "Uniforms" adlı şarkısında Dr. Martens'lerden de söz edecekti.

Kavga botu

Bu kültürün asıl sahibi ise altmışların sonunun skinhead'leriydi. Mod kültüründen ayrılan, daha sert ve daha işçi görünümlü "hard mod"lardan doğan skinhead'ler ilk başta ağır siyah ordu fazlası botlar giyiyordu. Zamanla sarı dikişli Dr. Martens'ler tercih edilen bot oldu. 1969'da yayımlanan ve skinhead'leri anlatan bir yazı, bu gençlerin bilerek modası geçmiş giysiler seçtiğini, ağır botlarının genellikle iki numara büyük olduğunu ve bunlara bazen "bovver boots" dendiğini yazıyordu. Çelik burunlu botlar kavgada bir silaha dönüşüyordu. Futbol tribünlerindeki şiddet artınca taraftarlara, maça girmek için botlarını çıkarmaları gerekeceği uyarıları yapıldı.

Bu botların Londra'daki merkezi, Camden Town'daki Holts adlı dükkândı. 1851'de kurulan dükkân önce bölgede çalışan İrlandalı işçilere çivili bot satıyordu; Dr. Martens'i İngiltere'de satan ilk dükkânlardan biri oldu ve sonradan adını British Boot Company olarak değiştirdi. Yetmişlerin sonunda ve seksenlerin başında dükkân, dünyanın dört bir yanından gelen skinhead'lerin ve punk'ların bovver boot ya da "brothel creeper" denen kalın tabanlı ayakkabı almaya geldiği bir mekân oldu. Dükkânın sahibi Alan Roumana sevdiği müşterilerin duvarlara gruplarının ya da çetelerinin adını yazmasına izin veriyordu. The Clash, Sex Pistols ve UK Subs üyeleri düzenli müşterilerdi; Roumana, sonradan Madness adını alacak North London Invaders ile yakın ilişki kurdu. Bu yazılar bugün hâlâ duvarlarda duruyor.

Punk botu

Punk bu botu skinhead'lerden devraldı, ama anlamını değiştirdi. Skinhead için bot bir işçi sınıfı üniformasının parçasıydı ve özenle boyanıp parlatılıyordu. Punk'ta ise aynı bot yırtık bir kazakla, deri pantolonla ve boyalı saçla birlikte, bir sınıf kimliğinden çok bir tavır olarak giyildi. The Clash ve Sex Pistols gibi gruplar sahnede Dr. Martens giyiyordu. Seksenlerde gotikler, doksanlarda grunge dinleyicileri aynı botu kendi üniformalarına kattı. Her altkültür aynı botu devraldı ve üzerine kendi anlamını yazdı.

Bağcıkların dili

Bovver boot'un en çok konuşulan ve en çok yanlış anlaşılan ayrıntısı bağcık rengi. Amerika'daki aşırı sağı izleyen iki kurum, ADL ve Southern Poverty Law Center, bu konuda benzer şeyler yazıyor. ADL'ye göre bot hem ırkçı hem ırkçı olmayan skinhead'lerin ortak giysisi, ama ırkçı skinhead'ler kendilerini "beyaz güç" skinhead'i olarak tanıtmak için sık sık beyaz ya da kırmızı bağcık kullanıyor. Bağcıkları birbirinin üzerinden çapraz geçmeyecek şekilde, merdiven basamakları gibi düz bağlamak da bu çevrelerde yaygın. Bazı ırkçı gruplarda beyaz ya da kırmızı bağcığın şiddet yoluyla "kazanılması" gerekiyor. SPLC'nin sözlüğü de beyaz bağcığı "beyaz güç" işareti, kırmızı bağcığı ise hareket için kan döküldüğünün işareti olarak tanımlıyor. ADL, bu botların şiddet aracı olarak kullanımından doğan bir terimi de kaydediyor: birkaç kişinin birlikte yerdeki birini tekmelediği saldırılar için kullanılan "boot party".

Ama bu kod hiçbir zaman evrensel olmadı. ADL'nin kendisi de sembollerin her zaman bağlam içinde okunması gerektiğini, çok azının tek bir anlam taşıdığını vurguluyor. Kırmızı bağcık bazı yerlerde neo-Nazi işareti olarak okunurken, başka yerlerde sosyalist ya da anarşist bir tavrı anlatıyordu. Sarı bağcık bazı anlatılarda ırkçılık karşıtı skinhead'lerin rengi olarak geçiyor, bazılarında ise hiçbir özel anlamı yok. Aynı renk, bir şehirden ötekine zıt siyasi anlamlar taşıyabiliyordu. Çoğu insan için ise bağcık, kutudan çıktığı gibi kalan bir bağcıktı ve hiçbir şey ifade etmiyordu. Bir bağcık rengine bakarak birinin kim olduğunu anlamaya çalışmak, bu yüzden bugün de güvenilir bir yöntem değil.

Irkçılığa karşı skinhead'ler de kendi kimliklerini kurdu. 1987'de New York'ta Marcus Pacheco, Skinheads Against Racial Prejudice (SHARP) adını ortaya attı. Amaç, skinhead kültürünün İngiliz işçi sınıfından ve Jamaika müziğinden gelen çok ırklı köklerini, onu sahiplenmeye çalışan neo-Nazilerden geri almaktı. 1989'da Galli Oi! grubu The Oppressed'in vokalisti Roddy Moreno New York'ta SHARP üyeleriyle tanıştı; İngiltere'ye dönünce Trojan Records'un logosundan esinlenen yeni bir SHARP logosu tasarladı ve fikri İngiliz skinhead'lere taşıdı. SHARP skinhead'leri ırkçı skinhead'lere "bonehead" dedi. İki taraf da aynı traşlı başları, aynı askıları ve çoğu zaman aynı botları taşıyordu; aradaki farkı çoğu zaman giysiler değil, rozetler, müzik ve kavgalar belirliyordu.

Kırılma: 2003

Doksanların sonunda bot, dünya çapında bir moda ürününe dönüşmüştü ve bu başarının bir bedeli vardı. Satışlar iki binlerin başında çöktü ve şirket 2003'te iflasın eşiğine geldi. Çözüm olarak İngiltere'deki üretimin büyük kısmı durduruldu ve Çin'e ve Tayland'a taşındı. Wollaston'daki Cobbs Lane fabrikası ise küçük bir "Made in England" serisi üretmeye devam etti. Tredair'in tarihine göre bu dönemde müşteriler Dr. Martens'in hep tek bir şirket olduğunu sanıyor, İngiltere'de üretime devam eden küçük markalara ilgi göstermiyordu.

Markanın altkültürle ilişkisi 2007'de bir reklam kampanyasıyla sınandı. Saatchi & Saatchi'nin hazırladığı bir dizi ilanda Sid Vicious, Kurt Cobain, Joe Strummer ve Joey Ramone, üzerlerinde yalnızca bir çarşaf ve ayaklarında Dr. Martens'lerle cennette süzülüyordu. Cobain'in dul eşi Courtney Love ilanları "alçakça" diye niteledi. Dr. Martens özür diledi ve ajansla sözleşmesini feshetti. Ölmüş punk ve grunge ikonlarını satış için kullanmak, altkültürün hafızasının artık bir pazarlama malzemesi olduğunu açıkça göstermişti.

Borsa

Sonraki on yıl markanın moda olarak yeniden doğuşu oldu. 2013'te Griggs ailesi şirketi özel sermaye fonu Permira'ya yaklaşık 300 milyon sterline sattı; MoneyWeek'e göre markanın asıl mülkiyeti ise Griggs ailesinde kaldı, Permira markayı süresiz kullanma hakkını aldı. Permira döneminde mağaza sayısı ve çevrimiçi satışlar katlanarak büyüdü. Ocak 2021'de şirket Londra Borsası'nda halka arz edildi. Hisse başına 370 pens fiyatla yapılan arzda şirket 3,7 milyar sterlin değerindeydi ve talep arzın sekiz katını buldu. Fortune'un o yılki haberine göre şirket yılda yaklaşık 12 milyon çift satıyordu ve 1460 tek başına satışların yüzde 42'sini oluşturuyordu.

Bu yükseliş uzun sürmedi. Halka arzdan sonraki üç yıl dolmadan hisse fiyatı 100 pensin altına düştü. Arka arkaya gelen kâr uyarıları, Amerika'daki depo sorunları ve üretimin denizaşırı fabrikalara taşınmasından sonra kaliteye dair şikâyetler şirketin gündemine yerleşti. Aynı dönemde bot, yerleşik bir moda parçasına dönüşmüştü; lüks tasarımcılarla işbirlikleri, sosyal medyada "lace code" rehberleri ve bağcık rengine göre kimlik tahmin eden videolar dolaşıyordu. Bir zamanlar tribüne giremeyen bot, artık dünyanın dört bir yanındaki alışveriş merkezlerinde satılıyordu.

Camden'deki duvar

Bovver boot'un altkültürdeki değeri, dayanıklılığından, ayağa oturana kadar çektirdiği acıdan ve kimin giydiğinin bir anlam taşımasından geliyordu. 1969'daki skinhead için bot iki numara büyük olsa da giyilecek bir üniformaydı. Bugün aynı bot bir moda kataloğunda onlarca renk ve model seçeneğiyle duruyor. Altkültürden trende geçen her nesne gibi, bot da yaygınlaştıkça bir zamanlar taşıdığı ayrımı kaybetti; kimin giydiği artık bir şey söylemiyor.

Ama bu hikâyenin iki ucu hâlâ yan yana duruyor. Dr. Martens'in küresel genel merkezi ve tasarım stüdyosu bugün Londra'da, Camden Town'da. Aynı semtte, eski adı Holts olan British Boot Company'nin duvarlarında, yetmişlerin sonunda Alan Roumana'nın izin verdiği skinhead ve punk'ların grup ve çete adları hâlâ okunabiliyor. Wollaston'da ise NPS, altmış yılı aşkın bir süre önce ilk hava tabanlı botlar için kullandığı kalıplarla ve makinelerle, bu kez kendi adını taşıyan botları dikmeye devam ediyor.